الأشياء دون غيرهم » وسپس از دانشمندان وفرزانگان ايشان ، همچون : بقراط ، جالينوس ، أرسطو ، أفلاطون ، أقليدس و . . . نام برده است . بنابر آنچه از مجموع موارد پنجگانهء فوق دريافت مىكنيم قاضى صاعد در همين كتاب بوده كه آراى اصلى خود را در مباني وأصول دانشهاى مردم‌شناسى « 1 » وقوم‌شناسى « 2 » بيان كرده واين دانشها را پىافكنده است وآن را پيش از التعريف بطبقات الأمم تأليف كرده وآنچه در اين زمينه در كتاب أخير آورده ، در حقيقت فشرده‌اى موجز وسايه‌اى كم‌رنگ از مطالب همان كتاب مفصّل خويش است كه بر تحوّل علوم ومعرفت در ميان ملل وأقوام جهان ، در اين يكى بيشتر پافشارى كرده است . « 3 » از مورّخان بعدى ، صفدى آن را با عنوان أخبار الأمم من العرب والعجم « 4 » ومقرى با عنوان كتاب جامع أخبار الأمم « 5 » وليكن حاجى خليفه « 6 » به همان شكل كاملى كه خود قاضى صاعد ذكر كرده وبا عنوان جوامع أخبار الأمم من العرب والعجم ، از آن نام برده‌اند . از معاصران ، آلدوميه لي ، در باب آن چنين گفته است كه قاضى صاعد تاريخي عمومى نيز تأليف كرده است « 7 » ؛ ولى سارتون « 8 » به اشتباه از آن با عنوان تاريخ علماى مسلمان وبربر نام برده واشتباهتر اينكه گفته است : « ممكن است قسمتى از اثر قبلي ( التعريف بطبقات الأمم ) باشد « 9 » ؛ وامّا ديگران « 10 » همه از آن با همان عنوان كاملى نام برده‌اند كه خود قاضى صاعد ذكر كرده است ؛ فقط فرّوخ افزوده كه بجز كتاب التعريف بطبقات الأمم همهء آثار ديگر قاضى صاعد از بين رفته‌اند ؛ « 11 » امّا اگر اين سخن در باب

--> ( 1 ) . . ygoloportnA ( 2 ) . ygolonhtE ( 3 ) . نك : ابن حيّان ، 5 / 278 - 280 ؛ دمشقي ، 25 - 26 ، 263 ؛ زيدان ، طبقات الأمم ، 4 - 5 . ( 4 ) . 16 / 232 . ( 5 ) . 2 / 123 . ( 6 ) . 2 / 636 . ( 7 ) . ص 361 . ( 8 ) . 1 / 890 . ( 9 ) . سارتون ، همان جا . ( 10 ) . بستاني ، 3 / 280 ؛ زركلى ، 3 / 186 ؛ فرّوخ ، تاريخ الأدب العربي ، 4 / 583 ؛ كحّاله ، 4 / 317 ؛ بروكلمان ، 685 / I , S'LAG ( 11 ) . فرّوخ ، همان جا .